Tarihi Haritalarla Osmanlı Tarihi Öğretimi (1): 16. ve 17. Yüzyıl Haritaları

Türkiye’de pek kullanılmasa da, eski dönemlerde hazırlanmış tarihi haritalar aslında çok önemli tarih öğretimi materyalleridir. Bu haritalar bize ilgili dönem hakkında tarihi bilgiler vermenin ötesinde dönemin bakış açılarını ve coğrafya vizyonunu yansıtması bakımında önemlidir.

Burada 16. ve 17. yüzyılda Avrupalı coğrafyacılar tarafından hazırlanan Anadolu ve Osmanlı Devleti haritalarından bazı örnekler paylaşıyorum. Bu haritalarla farklı türde öğretim etkinlikleri yapılabilir. Örneğin;

  • Değişim ve sürekliliği inceleme:  Öğrencilere tarihsel süreçteki değişim ve sürekliliğin kavratılması tarih öğretiminin önemli hedeflerinden birisidir. Eski haritalardaki yer isimleriyle günümüzde kullanılan yer isimleri karşılaştırarak değişim ve süreklilik somut bir örnek üzerinden gösterilebilir.
  • Coğrafya bilgisindeki gelişimi gözlemleme:  Coğrafi yer şekillerinin, özellikle deniz-kara sınırlarının gösterilmesi açısından tarihi haritalarla günümüz haritaları karşılaştırılarak geçmişten günümüze doğru  coğrafya bilgisindeki gelişme incelenebilir.
  • Geçmişin önemli yerleşim yerlerini inceleme ve günümüzle karşılaştırma: Aşağıda verilen haritaların bir çoğunda ve genel olarak tarihi haritalarda yerleşim yerleri hakkında oldukça ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır. Bu bilgiler kullanılarak geçmişten günümüze yerleşim merkezlerinin gelişimi konusunda öğretim etkinlikleri yapılabilir. Bu konu yerel tarih bağlamında da ele alınabilir.
  • Avrupalıların Osmanlı coğrafyasına bakışını inceleme ve kavramların izafiliğini kavrama: Haritalar kavramların kültürel ve tarihsel olgular olduğu öğrencilere gösterme açısından da uygun öğretim materyalleridir. Coğrafi yer adları ve kavramların mutlak ve nesnel olgular olmadığı, belirli bir kültürel bakış açısı içinde şekillendiği, kültürlere göre farklılık gösterebileceği ve zaman içinde kavramlara yüklenen anlamların değiştiği tarihi haritalarla yapılacak etkinliklerle öğrencilere gösterilebilir. Bunun için Avrupa haritalarında Osmanlı coğrafyası hakkında kullanılan kavramlarla  ve Osmanlılar tarafından kullanılan kavramlar karşılaştırılabilir.
  • Haritalar üzerinde bulunan görsellerin incelenmesi:  Aşağıdaki örneklerde de görüldüğü üzere, tarihi haritalar üzerinde genellikle konuyla ilgili görsellerde bulunmaktadır. Aşağıdaki haritalarda bulunan görseller üzerinde, mesela dönemin Avrupalarının Osmanlı algısı incelenebilir.

Aşağıda verilen haritaların büyük boyutlu örneklerine haritaların altında bulunan (Büyük boyutlu harita için tıklayınız) bölümünden ulaşabilirsiniz. Haritaların üzerindeki bilgilerin rahat bir biçimde okunabildiği büyük boyutlu haritalar öğretim etkinlikleri için oldukça verimli olabilir.

Aşağıdaki örneklerden başka tarihi harita bulabilmek için Dijital Tarih blogundaki “Tarihi Harita Web Siteleri” başlıklı yazıya bakabilirsiniz.

HARİTALAR 

Ortelius Atlasında (1570) Osmanlı Devleti 

Abraham Ortelius’un ilk baskısı 1570’de yapılan ve Batılı bilim tarihçileri tarafından genellikle modern anlamdaki ilk atlas olarak kabul edilen eserinde dönemin Osmanlı coğrafyası ayrıntılı bir biçimde resmedilmektedir.

Burada bu atlastan “Türk İmparatorluğunun Tasviri” başlıklı Osmanlı Devleti haritasının iki farklı versiyonunu paylaşıyorum. Bunların birisi 1570’deki ilk baskıdan, diğeri ise daha sonra yapılan renklendirilmiş baskılardan.

1570 Ortelius
“Türk İmparatorluğunun Tasviri” (Turcici İmperii Descriptio) Abraham Ortelius 1570 (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)
ortelius renkli - KB
“Türk İmparatorluğunun Tasviri”, Renkli Versiyon, Abraham Ortelius (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

İstanbul Boğazı Haritası (16. Yüzyıl)

16. Yüzyılın ikinci yarısına ait olduğu tahmin edilen, yapımcısı ve tarihi tam olarak bilinmeyen bir Fransız haritası:

1550-1600 Bosfore - KB
Bosfore (İstanbul Boğazı), 16. yüzyıl ikinci yarısına ait bir Fransız Haritası (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

1600’de Anadolu 

Alman haritacı Matthias Quad’ın 1600 tarihinde basılan eserinde Anadolu:

1600 Matthias Quad - KB
Natolia – Asia Minor (Anadolu – Küçük Asya) Matthias Quad, 1600 (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

Mercator/Hondius Atlası’nda Osmanlı Devleti

Mercator/Hondius Atlası 17. yüzyılın en meşhur coğrafya atlaslarından birisidir. Ünlü haritacı Gerardus Mercator’un (1512-1594) çizdiği haritalara dayanarak,  Jodocus Hondius tarafından hazırlanan ve ilk baskısı (muhtemelen) 1606’da yapılan bu eserin bir kısmı Katip Çelebi tarafından (Fransız asıllı muhtedi coğrafyacı Mehmed İhlâsî Efendi’nin yardımıyla) Levâmiü’n-nûr fi Zulmeti Atlas Minör adı altında 1655’de Türkçeye de çevrilmiştir.   

Aşağıdaki Osmanlı Devleti haritası (“Turcici Imperii Imago”) Atlasın 1633’de yapılan baskısından.

1633 Mercator_and Hondius
Turcici Imperii Imago (Türk İmparatorluğunun Resmi), Mercator/Hondius Atlası, 1633, (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

Atlas Novus’da Osmanlı Devleti

17. yüzyılın bir diğer önemli coğrafya atlası Atlas Novus (Yeni Atlas) ve Theatrum Orbis Terrarum (Dünya Sahnesi) adlarıyla basılan  Hollandalı haritacı Willem Bleau’nun (1570–1630) atlasıdır. Aşağıdaki Osmanlı Haritası (“Turcicum Imperium”) Atlasın muhtemelen 1638-1643 yılları arasında yapılan baskısından.

1638 Blaeu - KB
Turcicum Imperium (Türk İmparatorluğu), Willem Bleau, 1638-1943?, (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

Sultan 2. Mehmed’in Fetihleri Konulu 17. Yüzyıla ait Bir Fransız Haritası 

16. ve 17. yüzyıla ait Avrupa haritalarında Osmanlı Devleti yukarıdaki örneklerde olduğu gibi genellikle o dönem ki sınırları itibariyle resmedilmektedir. Belirli bir tarihi olayı veya dönemi konu olan “tarih haritası” niteliğindeki haritalar ise oldukça nadirdir. Fransa Milli Kütüphanesi koleksiyonunda yer alan “2. Mehmet Fetihlerinin Haritası” başlıklı harita bu nadir tarih haritalarına güzel bir örnek. 17. yüzyıla ait olan haritanın yapımcısı ve yapım tarihi tam olarak bilinmiyor.

17.yy - KB
Carte de conquestes de Mahomet 2 (2. Mehmet Fetihlerinin Haritası), 17. Yüzyıl Fransız haritası. (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

17. Yüzyılın Sonunda Doğu Akdeniz 

İtalyan coğrafyacı Vincenzo Coronelli’nin (1650-1718) Doğu Akdeniz haritası:

1650…Coronelli - KB
Parte Orientale des Mediterraneo (Akdeniz’in Doğu Bölümü), Vincenzo Coronelli, 17. yüzyıl sonu. (Büyük boyutlu harita için tıklayınız) 
Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s