Tarihi Haritalarla Osmanlı Tarihi Öğretimi (1): 16. ve 17. Yüzyıl Haritaları

Türkiye’de pek kullanılmasa da, eski dönemlerde hazırlanmış tarihi haritalar aslında çok önemli tarih öğretimi materyalleridir. Bu haritalar bize ilgili dönem hakkında tarihi bilgiler vermenin ötesinde dönemin bakış açılarını ve coğrafya vizyonunu yansıtması bakımında önemlidir.

Burada 16. ve 17. yüzyılda Avrupalı coğrafyacılar tarafından hazırlanan Anadolu ve Osmanlı Devleti haritalarından bazı örnekler paylaşıyorum. Bu haritalarla farklı türde öğretim etkinlikleri yapılabilir. Örneğin;

  • Değişim ve sürekliliği inceleme:  Öğrencilere tarihsel süreçteki değişim ve sürekliliğin kavratılması tarih öğretiminin önemli hedeflerinden birisidir. Eski haritalardaki yer isimleriyle günümüzde kullanılan yer isimleri karşılaştırarak değişim ve süreklilik somut bir örnek üzerinden gösterilebilir.
  • Coğrafya bilgisindeki gelişimi gözlemleme:  Coğrafi yer şekillerinin, özellikle deniz-kara sınırlarının gösterilmesi açısından tarihi haritalarla günümüz haritaları karşılaştırılarak geçmişten günümüze doğru  coğrafya bilgisindeki gelişme incelenebilir.
  • Geçmişin önemli yerleşim yerlerini inceleme ve günümüzle karşılaştırma: Aşağıda verilen haritaların bir çoğunda ve genel olarak tarihi haritalarda yerleşim yerleri hakkında oldukça ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır. Bu bilgiler kullanılarak geçmişten günümüze yerleşim merkezlerinin gelişimi konusunda öğretim etkinlikleri yapılabilir. Bu konu yerel tarih bağlamında da ele alınabilir.
  • Avrupalıların Osmanlı coğrafyasına bakışını inceleme ve kavramların izafiliğini kavrama: Haritalar kavramların kültürel ve tarihsel olgular olduğu öğrencilere gösterme açısından da uygun öğretim materyalleridir. Coğrafi yer adları ve kavramların mutlak ve nesnel olgular olmadığı, belirli bir kültürel bakış açısı içinde şekillendiği, kültürlere göre farklılık gösterebileceği ve zaman içinde kavramlara yüklenen anlamların değiştiği tarihi haritalarla yapılacak etkinliklerle öğrencilere gösterilebilir. Bunun için Avrupa haritalarında Osmanlı coğrafyası hakkında kullanılan kavramlarla  ve Osmanlılar tarafından kullanılan kavramlar karşılaştırılabilir.
  • Haritalar üzerinde bulunan görsellerin incelenmesi:  Aşağıdaki örneklerde de görüldüğü üzere, tarihi haritalar üzerinde genellikle konuyla ilgili görsellerde bulunmaktadır. Aşağıdaki haritalarda bulunan görseller üzerinde, mesela dönemin Avrupalarının Osmanlı algısı incelenebilir.

Aşağıda verilen haritaların büyük boyutlu örneklerine haritaların altında bulunan (Büyük boyutlu harita için tıklayınız) bölümünden ulaşabilirsiniz. Haritaların üzerindeki bilgilerin rahat bir biçimde okunabildiği büyük boyutlu haritalar öğretim etkinlikleri için oldukça verimli olabilir.

Aşağıdaki örneklerden başka tarihi harita bulabilmek için Dijital Tarih blogundaki “Tarihi Harita Web Siteleri” başlıklı yazıya bakabilirsiniz.

HARİTALAR 

Ortelius Atlasında (1570) Osmanlı Devleti 

Abraham Ortelius’un ilk baskısı 1570’de yapılan ve Batılı bilim tarihçileri tarafından genellikle modern anlamdaki ilk atlas olarak kabul edilen eserinde dönemin Osmanlı coğrafyası ayrıntılı bir biçimde resmedilmektedir.

Burada bu atlastan “Türk İmparatorluğunun Tasviri” başlıklı Osmanlı Devleti haritasının iki farklı versiyonunu paylaşıyorum. Bunların birisi 1570’deki ilk baskıdan, diğeri ise daha sonra yapılan renklendirilmiş baskılardan.

1570 Ortelius
“Türk İmparatorluğunun Tasviri” (Turcici İmperii Descriptio) Abraham Ortelius 1570 (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)
ortelius renkli - KB
“Türk İmparatorluğunun Tasviri”, Renkli Versiyon, Abraham Ortelius (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

İstanbul Boğazı Haritası (16. Yüzyıl)

16. Yüzyılın ikinci yarısına ait olduğu tahmin edilen, yapımcısı ve tarihi tam olarak bilinmeyen bir Fransız haritası:

1550-1600 Bosfore - KB
Bosfore (İstanbul Boğazı), 16. yüzyıl ikinci yarısına ait bir Fransız Haritası (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

1600’de Anadolu 

Alman haritacı Matthias Quad’ın 1600 tarihinde basılan eserinde Anadolu:

1600 Matthias Quad - KB
Natolia – Asia Minor (Anadolu – Küçük Asya) Matthias Quad, 1600 (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

Mercator/Hondius Atlası’nda Osmanlı Devleti

Mercator/Hondius Atlası 17. yüzyılın en meşhur coğrafya atlaslarından birisidir. Ünlü haritacı Gerardus Mercator’un (1512-1594) çizdiği haritalara dayanarak,  Jodocus Hondius tarafından hazırlanan ve ilk baskısı (muhtemelen) 1606’da yapılan bu eserin bir kısmı Katip Çelebi tarafından (Fransız asıllı muhtedi coğrafyacı Mehmed İhlâsî Efendi’nin yardımıyla) Levâmiü’n-nûr fi Zulmeti Atlas Minör adı altında 1655’de Türkçeye de çevrilmiştir.   

Aşağıdaki Osmanlı Devleti haritası (“Turcici Imperii Imago”) Atlasın 1633’de yapılan baskısından.

1633 Mercator_and Hondius
Turcici Imperii Imago (Türk İmparatorluğunun Resmi), Mercator/Hondius Atlası, 1633, (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

Atlas Novus’da Osmanlı Devleti

17. yüzyılın bir diğer önemli coğrafya atlası Atlas Novus (Yeni Atlas) ve Theatrum Orbis Terrarum (Dünya Sahnesi) adlarıyla basılan  Hollandalı haritacı Willem Bleau’nun (1570–1630) atlasıdır. Aşağıdaki Osmanlı Haritası (“Turcicum Imperium”) Atlasın muhtemelen 1638-1643 yılları arasında yapılan baskısından.

1638 Blaeu - KB
Turcicum Imperium (Türk İmparatorluğu), Willem Bleau, 1638-1943?, (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

Sultan 2. Mehmed’in Fetihleri Konulu 17. Yüzyıla ait Bir Fransız Haritası 

16. ve 17. yüzyıla ait Avrupa haritalarında Osmanlı Devleti yukarıdaki örneklerde olduğu gibi genellikle o dönem ki sınırları itibariyle resmedilmektedir. Belirli bir tarihi olayı veya dönemi konu olan “tarih haritası” niteliğindeki haritalar ise oldukça nadirdir. Fransa Milli Kütüphanesi koleksiyonunda yer alan “2. Mehmet Fetihlerinin Haritası” başlıklı harita bu nadir tarih haritalarına güzel bir örnek. 17. yüzyıla ait olan haritanın yapımcısı ve yapım tarihi tam olarak bilinmiyor.

17.yy - KB
Carte de conquestes de Mahomet 2 (2. Mehmet Fetihlerinin Haritası), 17. Yüzyıl Fransız haritası. (Büyük boyutlu harita için tıklayınız)

17. Yüzyılın Sonunda Doğu Akdeniz 

İtalyan coğrafyacı Vincenzo Coronelli’nin (1650-1718) Doğu Akdeniz haritası:

1650…Coronelli - KB
Parte Orientale des Mediterraneo (Akdeniz’in Doğu Bölümü), Vincenzo Coronelli, 17. yüzyıl sonu. (Büyük boyutlu harita için tıklayınız) 
Reklamlar

Tarih Öğretimi İçin 25 Görsel Kaynak Web Sitesi

Tarih derslerinde kullanmak için görsele ihtiyacımız olduğunda çoğumuz otomatik olarak Google Görsel’den tarama yaparız.  Google Görsel’in faydası tartışılmaz ama önemli bazı handikapları da var. Konuyla ilgili önümüze getirdiği binlerce görseli tek tek kontrol edip, uygun olanları ayıklamak çoğu kez pek mümkün olmuyor. Daha önemli bir sorun kaynakların güvenilirliği. Güvenirliği kuşkulu bir web sitesinde veya sosyal paylaşım sitelerinde bulduğumuz görselin otantikliği ve birlikte verilen bilgilerin doğruluğu konusunda emin olamıyoruz. Web’de verilen tarihi görsellerde (bilerek veya bilmeyerek) sıklıkla bilgi hatası yapıldığı bilinen bir gerçek. Ayrıca çoğu kez görselle birlikte yeterli bilgi bulmak da zor.  Bir diğer sorun, kırpma, renk tonlarıyla oynama, kolaj yapma, yeni unsurlar ekleme gibi uygulamalar neticesinde görsellerin orijinal hallerinin bozulması.

Bu sorunları en aza indirmek için izlenecek yollardan birisi kütüphaneler, müzeler ve arşiv kurumları tarafından oluşturulan web tabanlı dijital arşivleri kullanmak. Dijital tarih arşivciliği son yıllarda muazzam bir gelişme kaydetti. Maalesef ülkemizde önemi yeteri derecede anlaşılmamış olsa da, web tabanlı dijitalleşme arşiv, müze ve kütüphane kurumlarının geleceğidir. Bizde ise, birkaç örnek dışında, arşiv, müze ve kütüphanelerin web siteleri hala 1990’ların “koleksiyonlardan seçmeler” seviyesinde kalmıştır.Neyse ki dünyanın önde gelen dijital arşivleri Türkiye ve Türk tarihiyle ilgili zengin dijital koleksiyonlara sahip! Bunları kullanarak güvenilir belge ve bilgilere erişme imkanımız bulunmaktadır.

Burada Türkiye ve Türk tarihiyle ilgili görsel dokümanlar içeren, çoğunluğu kurumsal niteliğe sahip (herhangi bir arşiv kurumu, müze, kütüphane, üniversite, yayıncı gibi kurumlarla ilişkili olan)  web sitelerini listeledim. Kitap,  yazılı arşiv belgesi, süreli yayın gibi belgeleri içeren web siteleri listenin dışında tutuldu. Elbette bu tastamam bir liste değil. Burada 25 web sitesi verildi. Türkiye ve Türk tarihiyle ilgili görsel doküman bulabileceğiniz çok sayıda başka dijital arşiv ve web sitesi var.

1. Flickr Tarihi Fotoğraf Arşivi (Flickr The Commons): https://www.flickr.com/commons

Önde gelen fotoğraf paylaşım sitelerinden Flickr, müze, arşiv ve kütüphanelerle yaptığı anlaşmalar çerçevesinde 2008 yılında tarihi fotoğrafları yayınladığı Flickr The Commons projesini başlattı. Proje çevresinde  yüksek görsel kalitesine sahip binlerce fotoğrafa ücretsiz bir biçimde erişilebiliyor. Projeye Türkiye’den katılan kurum (maalesef!!) yok ama Türk tarihiyle ilgili yüzlerce görsel var. Tarih meraklılarının kesinlikle ziyaret etmesi gereken bir site.

2. Google Kültür Enstitüsü (Google Cultural Institute):  https://www.google.com/culturalinstitute

Google tarafından 2011 yılında başlatılan  Google Art Project’in devamı olan Google Cultural Institute projesi kapsamında dünya genelinde onlarca müze, arşiv ve sanat galerisinden çoğunluğu görsel olmak üzere milyonlarca tarihi belge on-line kullanıma sunuluyor. Eğitime yönelik interaktif uygulamaları da olan proje tarih öğretmenleri için mükemmel bir kaynak.

3. Wikimedia Commons: https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page

Wikipedia’nın bir anlamda doküman arşivi olan Wikimedia Commons tarih öğretimine yönelik binlerce belge barındırıyor. Ancak Wikipedia’nın doğası gereği, belgelerin ve verilen bilgilerin gerçekliği konusunda ihtiyatlı ve dikkatli olamakta fayda var. (Bu arada, kaynağı veren web sitesi hangisi olursa olsun, kaynakların ve verilen bilgilerin gerçekliği konusunda ihtiyatlı, dikkati ve eleştirel tutumu  her halükarda  göstermek gerektiğinin altını çizmek gerekir.)

4. Europeana:    http://www.europeana.eu/portal

Europeana, Avrupa Birliği tarafından desteklenen ve Avrupa çapında dijital arşivleri bir araya getiren bir portal. Europeana üzerinden onlarca dijital arşivde arama yapabiliyorsunuz. Türkiye’den Europeana’ya katılan dijital arşiv kurumu yok.  Ama Türkiye ve Türk tarihiyle ilgili çok sayıda görsel ve yazılı belgeye erişme imkanı var.

5. ABD Kongre Kütüphanesi: http://www.loc.gov

Dünyanın en zengin kütüphanelerinden birisi olan Kongre Kütüphanesi dijital arşivciliğin de öncülerinden. 1994’de American Memory projesiyle başlayan dijital arşiv dünyanın en zengin dijital arşivlerinden birisi. Sadece ABD tarihiyle ilgili değil, tüm dünyadan milyonlarca görsel içeriyor.

6. Dünya Dijital Kütüphanesi:  http://www.wdl.org/en/

Çok sayıdan müze ve arşivin katkısıyla oluşan Dünya Dijital Kütüphanesi sayı olarak diğer dijital arşivlere göre çok fazla olmasa da, oldukça ilginç dokümanlar içermektedir. Yine Türkiye’den katılan arşiv kurumu yok, ama Türkiye ile ilgili belge çok!

7. Gallica – Fransa Milli Kütüphanesi: http://gallica.bnf.fr

Fransa Milli Kütüphanesinin bir projesi olan Gallica dünyanın önde gelen dijital kütüphanelerinden birisidir. Gerek Fransa ile olan tarihi ilişkiler, gerekse Fransa’nın oryantalizm geleneği sebebiyle Türkiye ve Türk tarihiyle ilgili çok sayıda belge barındırmaktadır.

8. SALT – Garanti Bankası Kültür Merkezi:  http://www.saltresearch.org

Garanti Bankası bünyesindeki müze ve kültür merkezlerini bünyesinde barındıran SALT’ın dijital arşivi Türkiye’de dijital arşivciliğin az sayıdaki örneklerinden birisi. SALT koleksiyonlarında bulunan farklı türden belgeler dijital arşivde sergileniyor. Gelişmiş arama motoru ile arama yapma imkanı var. Oldukça nitelikli bir dijital arşiv. Ama web sitenin tasarım kalitesinin yetersizliği bu başarılı projeyi biraz gölgeliyor. Açıkçası bu proje çok daha iyi bir biçimde sunulmayı hakkediyor.

9.   NIT – Netherlands Institute in Turkey:  http://www.nit-istanbul.org/kielarchive/index.php

İstanbul’da bulunan Hollanda Araştırma Enstitüsü’nün web sitesi Balkanlardaki Osmanlı mirası konulu bir fotoğraf arşivini barındırıyor. 1960’larda çekilen çok sayıda fotoğraftan oluşan bu arşiv bu konudaki en önemli görsel kaynaklardan birisi.

10. İmparatorluk Savaş Müzeleri – İngiltere (Imperial War Museums): http://www.iwm.org.uk/collections/search

İngiltere’nin (daha doğrusu Birleşik Krallığın) savaşla ilgili müzelerini bünyesinde barındıran İmparatorluk Savaş Müzeleri kurumunun dijital arşivi özellikle savaş fotoğrafları açısından oldukça zengin bir arşiv. Çanakkale Savaşı ve 1. Dünya Savaşının diğer cepheleriyle ilgili çok sayıda fotoğrafa erişilebilir.

11. Avustralya Savaş Anıtı (The Australian War Memorial): https://www.awm.gov.au

Avustralya’nın savaşla ilgili müze ve arşivlerini bir araya toplayan Avustralya Savaş Anıtı kurumunun dijital arşivi Çanakkale Savaşlarıyla ilgili dünyanın en zengin dijital arşivi.

12. British Museum:   http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/search.aspx

Dünyanın en zengin koleksiyonuna sahip müzelerinden, British Museum’un dijital koleksiyonlarından Türkiye ve Türk tarihiyle ilgili yüzlerce eserin görseline erişebilirsiniz.

13. Metropolitan Sanat Müzesi (The Metropolitan Museum of Art):   http://www.metmuseum.org/collection/the-collection-online

Dünyanın en zengin koleksiyonuna sahip müzelerinden bir diğeri, New York’ta bulunan Metropolitan Sanat Müzesi 500 bine yakın eseri on-line olarak sergilemektedir. Türkiye ve Türk tarihiyle ilgili çok sayıda eserin görseline erişebilirsiniz.

14. Archnet:  http://archnet.org

Ağa Han Kültür Vakfı (Aga Khan Trust for Culture) ile MIT’nin (Massachusetts Institute of Technology) ortak ptrojesi olan Archnet, İslam mimarisi alanındaki dünyadaki en geniş ve zengin veri tabanını oluşturuyor. Türkiye, Osmanlı coğrafyası ve diğer İslam ülkelerinden mimari eserler ve şehirlerle ilgili yüzlerce görsele erişebilirsiniz.

15. Arachne Arkeoloji Veritabanı: http://arachne.uni-koeln.de/drupal

Köln Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü ile Alman Arkeoloji Enstitüsünün ortak projesi olan Arachne, Ortadoğu eski uygarlıkları konusundaki en geniş dijital arşivlerden birisi. Ayrıca, 19. yüzyılda ve 20. yüzyılın başlarında çekilen fotoğraflar eski uygarlıklar dışında, çekildiği dönemle ilgili de çok önemli bilgiler aktarıyor.

16. David Rumsey Harita Koleksiyonu (David Rumsey Map Collection):  http://www.davidrumsey.com

Tarihi haritalar alanında dünyanın en zengin dijital arşivlerinden birisi. Koleksiyonun içerdiği yaklaşık 150.000 tarihi haritanın 50 binden fazlası dijital ortama aktarılmış. Türkiye ve Türk tarihiyle ilgili yüzlerce tarihi harita bulabilirsiniz.

17. Old Maps Online:  http://www.oldmapsonline.org

Dünyadan farklı kütüphane ve arşiv kurumlarının destek verdiği uluslararası bir proje. Binlerce tarihi haritaya erişebilirsiniz.

18.  1. Dünya Savaşı Mirası (The Heritage of the Great War): http://www.greatwar.nl

Birinci Dünya Savaşıyla ilgili çoğunluğu fotoğraf olmak üzere görsel dokümanlar içeren bir site.

19. 1. Dünya Savaşı Propoganda Posterleri (World War 1 Propaganda Posters):  http://www.ww1propaganda.com 

Birinci Dünya Savaşında farklı devletler tarafından hazırlanan propaganda posterlerini içeren web sitesi.

20. Topkapı Sarayı Minyatürleri (Miniatures from the Topkapi Museum): http://kilyos.ee.bilkent.edu.tr/~history/topkapi1.html

Topkapı Sarayında bulunan minyatür koleksiyonlarından örnekler sunan bir web sitesi.  Minyatür sayısı fazla olmasa da, görüntü kalitesi oldukça iyi.

21. Mimarlık Müzesi: http://www.archmuseum.org

Türkiye’deki mimari eserler ve tarihi şehirlerle ilgili fotoğraflar içeren web sitesi. Belge sayısı açısından çok zengin olmasa da, verdiği bilgiler açısından faydalı.

22. Sinan’a Saygı Projesi: http://www.sinanasaygi.org

ÇEKÜL Vakfı tarafından yürütülen Mimar Sinan ve eserleri hakkında önemli bir proje. Proje web sitesinden Mimar Sinan’ın eserleriyle ilgili çok sayıda görsele erişilebilir.

23. Doğu’nun Kaleleri (Forteresses d’Orient): http://www.orient-latin.com 

Beş Ortadoğu ülkesinden (Türkiye, Lübnan, Suriye, Ürdün ve İsrail) kalelerle ilgili bilgi ve fotoğraf içeren web sitesi. Dili Fransızca.

24. Saudi Aramco World : https://photoarchive.aramcoworld.com

Suudi Arabistan’ın milli petrol şirketi Saudi Aramco tarafından çıkarılan Saudi Aramco World  dergisinin dijital arşivi. Arşivde Ortadoğu ülkeleriyle ilgili 40 bine yakın fotoğraf bulunmaktadır.

25.  A Cartoon History of the Middle East: http://mideastcartoonhistory.com/

18. yüzyılın sonundan günümüze, Ortadoğu’yu konu alan karikatürleri içeren bir web sitesi.

Çanakkale Savaşı’nın Öğretimi İçin Görsel Kaynaklar

Çanakkale Savaşının 100. yılının içerisindeyiz. Bu yıl medya ve kamuoyu Çanakkale Savaşını çokça konuşacak. Tarih eğitimcileri olarak bizim görevimizin popüler ve medyatik tartışmaların ötesinde, öğrencilerimizin bu önemli olayın farklı yönlerini derinlemesine anlamaları, tartışmaları ve kalıp yargıları sorgulamalarını sağlamak olduğunu düşünüyorum.

Türkiye’de on-line dijital tarih arşivciliğinin pek gelişmemesinden mütevellit, Çanakkale Savaşıyla ilgili güvenilir ve kapsamlı görsel kaynak sitesi maalesef henüz yok. Bu önemli konunun öğretiminde tarih öğretmenlerine biraz katkı sağlamak için, derste kullanabileceğimiz birinci el görsel kaynakları burada toplamaya çalıştım.

Görselleri bulmak için Google’da tarama yapmak yerine, konuyla ilgili güvenilir on-line dijital arşivleri (tabi ki yabancı!) taramayı tercih ettim. Bu, hem görsellerle ilgili bilgilerin güvenilirliği, hem de görsel (çözünürlük) kalitesi açısından önemliydi.  Görsellerin piksel boyutlarının yüksek olmasına özellikle dikkat edildi. Görsellerin büyük çoğunluğu güvenilir dijital arşivlerden alındı, ancak görsel kalitesi yüksek doküman içeren ama nispeten güvenilirliği düşük web sitelerinden de yararlanıldı.

Karikatür, tarihi harita, propaganda afişi, sanat resmi gibi tarih öğretimi açısından önemli görsel türlerine öncelik verildi. Ama fotoğraflar da ihmal edilmedi. Fotoğraflarda sahnenin çarpıcılığından ziyade, savaşı farklı yönleriyle anlatmalarına önem verildi. Bu açıdan cephe fotoğrafları kadar, cephe gerisi, askerlerin günlük yaşamı, esir askerler gibi konuları ele alan fotoğraflar da tercih edildi. Görsellerin savaşın iki tarafını dengeli bir biçimde yansıtmasına özellikle dikkat edildi.

Elbette bulduğum tüm görselleri burada paylaşmama imkan yok. Görsellerin altında, alındığı kaynaklar hakkında bilgi veriyorum. Daha fazla görsel kaynak için bu adreslere bakabilirsiniz.

Ayrıca, Çanakkale Savaşıyla benim gözümden kaçan ve burada yararlanılmayan başka güvenilir on-line arşivlerin adreslerini benimle paylaşırsanız sevinirim.

 

 ÇANAKKALE SAVAŞI GÖRSELLERİ 

 KARİKATÜRLER 

Alman Karikatürü: Hilale Takılan Deniz Aslanı

3a51392u
Çanakkale’de Hilal’e (Osmanlı Devleti) takılan Deniz Aslanını (Büyük Britanya) gösteren Alman karikatürü. Kaynak: ABD Kongre Kütüphanesi Dijital Arşivi (www.loc.gov). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Amerikan Karikatürü: Savaş Sonrasında Sultan ve Kayzer 

gallipoli-cartoon
Kaynak: http://punch.photoshelter.com

 

Osmanlı Gazetelerinde Çıkan  Karikatürler

karikatur 1
Servet-i Fünun’da yayınlanan bir karikatür. Kaynak: Avcı, H. E. (2015). Dünya Medyasında Çanakkale Savaşları. İstanbul: Timaş. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

karikatur 2
Karagöz dergisinde yayınlanan bir karikatür. Kaynak: Avcı, H. E. (2015). Dünya Medyasında Çanakkale Savaşları. İstanbul: Timaş. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

PROPAGANDA AFİŞLERİ

Afişler 1. Dünya Savaşı sırasında kamuoyuna yönelik propaganda faaliyetlerinin en önemli araçlarından biriydi. Burada Osmanlı Devleti’nin seferberlik ilanını konu alan afişler ve İngilizler tarafından yapılan Çanakkale Savaşı konulu afişler yer alıyor. Buradaki İngiliz afişleri  daha çok Avustralya ve Yeni Zelanda kamuoyuna yönelik olarak ve gençlerin orduya katılmalarını teşvik amacıyla kullanılmıştır.

Osmanlı Afişleri:Seferberlik var. Asker olanlar silah altına.

3 Ağustos 1914’de Osmanlı Hükümeti’nin Genel Seferberlik ilan etmesi sonrasında, hazırlanan afişlerle bu durum halka duyuruldu.

seferberlik afisi
Kaynak: http://acasam.comu.edu.tr
seferberlik 2
Kaynak: http://acasam.comu.edu.tr

 

İngiliz Propaganda Afişi : “Çanakkale’den bir çağrı: Coe, gelmiyor musun?”

canakkaleden

 

İngiliz Propaganda Afişi : “Tepeyi aldık, gel ve tutmamıza yardım et!”  

Australian_poster
Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

İngiliz Propaganda Afişi : “Gelibolu’daki Arkadaşların Seni Çağırıyor. Futbol ve Tenis Maçı Zamanı Değil.”

3g11204v2
Kaynak: ABD Kongre Kütüphanesi Dijital Arşivi (www.loc.gov). Not: Türkçede de kullanılan, Farsça kökenli “hakî” kelimesi, Hindistan yoluyla İngilizceye “khakî” olarak geçmiştir. Asker üniformasının rengi olması sebebiyle, bu afişte “asker üniforması” anlamında kullanılmıştır. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İngiliz Propaganda Afişi: Çanakkale’den Avustralya’ya Çağrı 

Kaynak: Imperial War Museums Dijital Arşivi (http://www.iwm.org.uk).

İngiliz Propaganda Afişi

Kaynak: Imperial War Museums Dijital Arşivi (http://www.iwm.org.uk).

 


HARİTALAR 

 İngilizler Tarafından Yapılan (1921) Savaş Haritası  

harita 1b
Sir Julian S. Corbett tarafından İngiliz resmi belgelerine dayanılarak yazılan ve 1921 yılında yayınlanan History of the Great War (Naval Operations, Vol. II) isimli eserde yer alan Çanakkale Savaşları Haritası. Kaynak: http://www.naval-history.net. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

18 Mart 1915 Deniz Savaşını Gösteren İngiliz Haritası (1921)  

18 mart 1915
1921 yılında yayınlanan History of the Great War (Naval Operations, Vol. II) isimli eserde yer alan, 18 Mart 1915 Deniz Savaşını anlatan İngiliz haritası .Kaynak: http://www.naval-history.net. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Boğazın Girişini Koruyan Türk Tabyalarının Ateşi ve İtilaf Gemilerinin Güzergahı 

WW1Book-RN2-143
1921 yılında yayınlanan History of the Great War (Naval Operations, Vol. II) isimli eserde yer alan belgeye göre, 19 Şubat 1915 tarihinde yapılan ilk deniz saldırısında İtilaf Donanmasının harekatı ve Türk Tabyalarından açılan ateş. Kaynak: http://www.naval-history.net. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.
WW1Book-RN2-157 (1)
1921 yılında yayınlanan History of the Great War (Naval Operations, Vol. II) isimli eserde yer alan haritaya göre, 25 Şubat 1915 tarihinde yapılan deniz saldırısında İtilaf Donanmasının harekatı ve Türk Tabyalarından açılan ateş. Kaynak http://www.naval-history.net. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Gelibolu Yarımadasının Güneyindeki Mevziler 

WW1Book-RN2-328
1921 yılında yayınlanan History of the Great War (Naval Operations, Vol. II) isimli eserde yer alan İngiliz haritasına göre Gelibolu Yarımadasının güney ucundaki askeri mevziler .Kaynak: http://www.naval-history.net. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Bir Türk Haritasına Göre Gelibolu’da Durum  

turk haritasi
Kara savaşında Gelibolu Yarımadasındaki durumu gösteren bir Türk Haritası. Kaynak: http://alh-research.tripod.com. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Siper Haritaları 

Kara savaşının en yoğun yaşandığı cephe olan Anafartalar’da siper haritaları. İtilaf siperleri kırmızı, Türk siperleri mavi ve yeşille gösterilmiş.

anzacforcedisposition_1a
Kaynak: http://alh-research.tripod.com. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

AWM4-1-53-5part3_3qaa1
Kaynak: http://alh-research.tripod.com. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

29th-Inf-Bde__10th_Irish-Div_hill_60_1a
Kaynak: http://alh-research.tripod.com. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

SANAT RESİMLERİ 

Kumkale’de Türk Askerlerinin Hücumu

3a14509u
Alman Illustrirte Zeitung gazetesinde 1915 yılında yayınlanan ve Kumkale’de Türk Askerlerinin hücumunu gösteren metal baskı resmi. Kaynak: ABD Kongre Kütüphanesi Dijital Arşivi (www.loc.gov). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İttifak Askerleri Çanakkale’de El Ele

175_008
Avusturyalı Ressam Emil Ranzenhofer’in (1864 – 1930) fırçasından Alman, Avusturya, Bulgar ve Türk Askeri Çanakkale’de el ele. Bu resim muhtemelen propoganda amaçlı kartpostal resmi olarak yapılmıştır. Kaynak: http://ranzenhofer.info

 

Gelibolu’dan Eve Dönüş

anzac-017
“The homecoming from Gallipoli” (1916), Ressam: Walter Armiger Bowring. Yeni Zelanda’ya dönen ANZAC gazilerinin gemiden inişi. Kaynak: http://www.nzhistory.net.nz. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 İtilaf Kuvvetleri Çekilirken

gall-012
“The evacuation of Suvla Bay”, (1915), Geoffrey Stephen Allfree. Suvla Koyundan tahliye sırasında İtilaf Donanmasının ateşi. Kaynak: Kaynak: http://www.nzhistory.net.nz. Not: Aşağıdaki fotoğraflar arasında benzer bir sahnenin gerçeğini gösteren bir fotoğraf yer almaktadır. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Simpson ve Eşeği

Eşeğiyle yaralı ANZAC askerlerini taşıyan Simpson (John Simpson Kirkpatrick) karakteri  Avustralya’da yaratılan ANZAC tarihsel kimliğinin en önemli figürlerinden birisidir. 25 Nisan 1915’de Gelibolu’ya gelen Simpson, çıkarmanın ilk haftalarında engebeli arazide yaralanan askerleri eşeğiyle taşımış ve yaklaşık üç hafta sonra cephede hayatını kaybetmiştir. Savaşın hemen sonrasında film, şarkı, resim ve kitaplara konu olan Simpson ve eşeği efsanesi doğmuştur. Günümüzde bazı tarihçiler bu efsaneyi sorgulasa da, Simpson ve eşeği ANZAC anlatısını en önemli popüler unsurlarından birisi olmaya devam etmektedir.

simpson-donkey-painting
“Private Simpson, D.C.M., & his donkey at Anzac” (1918), Horace Millichamp Moore-Jones. Kaynak: http://www.nzhistory.net.nz. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

SIMPSON_AND_HIS_DON
Simpson ve eşeğini tasvir eden bir heykel. Kaynak: Wikipedia

 

TARİHİ EŞYALAR

Türk Askerler Tarafından Kullanılan Ayakkabı

REL-15539
Çanakkale’de Türk Askerler tarafından kullanılan bir ayakkabı. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

Cephede Toplanmış Şarapnel Parçaları 

REL-03435
Avustralyalı bir ANZAC askeri tarafından savaş meydanından toplanan şarapnel parçaları. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

Kurşunla Delinen Günlük 

RC10055-John-Crofts-diary-bullet-hole

Avustralyalı bir ANZAC askerinin Türk tarafından atılan bir kurşunla ile delinen günlüğü. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

Bir Türk Askerinin Künyesi 

REL36904
Türk Askerlerine ait bir künye. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

 

Bir ANZAC Askerinin Künyesi

REL39804
ANZAC Askerlerine ait bir künye. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

 

 

Osmanlı Kahramanlık Nişanı 

REL-15317
1. Dünya Savaşı’nda verilen ve Sultan Mehmet Reşad tuğrası taşıyan Osmanlı Nişanı. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

Çanakkale Konulu Avustralya Madalyonu

Başlıksız2
Savaş sırasında (1915) Avustralya’da Çanakkale Savaşı için basılan bir madalyon. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

 

 

Avustralya’da Çanakkale Savaşı Yıl Dönümü İçin Yapılmış Rozet (1919)

REL39126
Avustralya’da 1919 yılında Çanakkale Savaşı anısına yapılan rozet. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

 Avustralya’da Çanakkale Savaşı  Hatıra Parası (2014)

Başlıksız3
Avustralya’da Çanakkale Savaşı için 2014 yılında bastırılan özel para. Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

FOTOĞRAFLAR 

18 Mart 1915’de Boğaza Saldıran  İtilaf Filosu

 

Dardanelles_fleet-2
Kaynak: Wikipedia.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İtilaf Askerleri ve Donanması Bozcaada’da 

N6908984_JPEG_1_1
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

 Gökçeada’ya Demirlemiş İtilaf Donanması 

1354
Gökçeada açıklarındaki İtilaf Donanmasını ve adadaki asker kapmlarını gösteren hava fotoğrafı. Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

ANZAC Askerlerinin Çıkarması 

landing-boats-anzac
25 Nisan 1915 tarihinde Anzak Koyuna çıkartma için filikalara binmiş Yeni Zelandalı piyadeler. Kaynak: http://www.nzhistory.net.nz Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

New Zealand and Australian soldiers
25 Nisan 1915 tarihinde Anzak Koyuna çıkartma yapan Avustralya ve Yeni Zelandalı ANZAC Askerleri. Kaynak: http://www.nzhistory.net.nz Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Kayıkla Karaya Top Taşıma

N6908171_JPEG_1_1
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Suvla Koyu’nda İtilaf Kuvvetleri Deposu 

N6945783_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Tüfek Çatmış Dinlenen Türk Askerleri 

20342B
Kaynak: ABD Kongre Kütüphanesi Dijital Arşivi (www.loc.gov). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

Seddülbahir’de Türk Topu 

N6952370_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Boğaz’da Bir Türk Topu 

176_tarih_00325
Tabyada ağaç dalları ile kamufle edilmiş bir top bataryası ve topçu askerler. Kaynak: http://www.bahcesehir.edu.tr/akademik/arastirma-merkezleri/baugam Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Türk Tayyare Topu: Harp Mecmuası’ndan

Harp Mecmuası, Osmanlı Harbiye Nezareti tarafından 1915-1918 tarihleri arasında çıkarılan propaganda amaçlı bir dergidir. Çanakkale Savaşıyla ilgili en önemli görsel kaynaklardan birisidir. 1915 Yılında yayınlanan Harp Mecmuası sayılarının birçoğunun kapağı Çanakkale Savaşını konu almaktadır. Harp Mecmuası, Başbakanlık Basın, Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü tarafından aslı ve Latin harflerine transkrisiyon edilmiş nüshası birlikte olmak üzere yayınlandı. Aşağıdaki web adresinden tüm sayılarının kopyasını PDF formatında indirebilirsiniz:

http://www.byegm.gov.tr/turkce/harpmecmuasi

Aşağıdaki resmin  PDF formatında asıl ve Latin harflerine çevrilmiş nüshası için tıklayın 

 

canakkalede_ucaksavar_topu

                                                                  

 

Türk Makineli Tüfek Birliği 

3a36960p
Kaynak: ABD Kongre Kütüphanesi Dijital Arşivi (www.loc.gov). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Çanakkale’de Türk Ordusunda Kullanılan Mavzer (Mauser) Marka Tüfek

RELAWM00308
Kaynak: Australian War Memorial dijital arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

Bir Sırtın Üzerinde Harekata Hazır Türk Birliği

tepede turk askerleri
Kaynak: http://acasam.comu.edu.tr Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Çanakkale’de Hindistanlı Topçular

Indian Light Artillery
Çanakkale Cephesinde İngiliz Ordusu bünyesinde savaşan Hindistanlı topçu askerler. Kaynak: http://www.ww1photos.com. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

Çanakkale’de Senegalli Askerler 

1294
Bir Fransız gemisinin güvertesinde Fransız Ordusunda bulunan Senegalli Askerler. Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İngiliz Motosiklet Birliği

N6908664_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İngiliz Deniz Uçağı

1199
Çanakkale Cephesinde görev yapan bir İngiliz deniz uçağı. Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İngiliz Zeplini 

1201
Çanakkale Cephesinde görev yapan bir İngiliz Hava Kuvvetlerine ait bir zeplin. Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Boğazda Bir Alman Denizaltısı: U-21 ve Yüzbaşı Otto Hersing

Yüzbaşı Otto Hersing komutasındaki Alman denizaltısı U-21 Çanakkale savaşında önemli bir rol oynamıştır. Bu denizaltı iki büyük İngiliz savaş gemisini (25 Mayıs 1915 günü HMS Triumph ve 27 mayıs 1915 günü HMS Majestic) torpilleyerek batırmıştır. Bu olaylardan sonra İngilizler büyük savaş gemilerini Türk mevzilerini bombalama görevinden çekerek Mondros Limanına demirlediler. U-21 Almanların Birinci Dünya Savaşında en başarılı denizaltılarından biri olmuştur.

U-21’in 3 Boyutlu Modeli 

u-21
Kaynak: http://www.turbosquid.com/3d-models/3ds-german-submarine-ww1-1/404157

 

U-21’in Kaptanı Yüzbaşı Otto Hersing

hersing_otto
Kaynak: http://uboat.net/wwi/men/commanders/123.html

 

U-21’in Çanakkale’de Batırdığı İngiliz Savaş Gemileri 

HMS_Majestic
HMS Majestic. Kaynak: http://www.wikipedia.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

HMSTriumph-IWM-Q40369
HMS Triumph. Kaynak: http://www.wikipedia.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

HMS Majestic Batarken 

113488292
Kaynak: http://www.gettyimages.com Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

HMS Triumph’un Batış Haritası! 

WW1Book-RN3-P04
1921 yılında yayınlanan History of the Great War (Naval Operations, Vol. II) isimli eserde yer alan ve U-21’in HMS Triumph’u batırmasını anlatan İngiliz haritası. Kaynak: http://www.naval-history.net. Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

 

Kuş Bakışı Siperler 

siperler
Bomba Tepe (İngilizlerin isimlendirmesiyle Hill 60) civarındaki siperlerin savaş sırasında havadan çekilmiş bir fotoğrafı. Kaynak: http://alh-research.tripod.com Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.
ss
Bomba Tepe (Hill 60) ve civarının günümüzdeki görünüşü.  Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Türk Siperleri 

turk siperi 2
Kaynak: http://acasam.comu.edu.tr Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

 

turk siperleri 1
Kaynak: http://acasam.comu.edu.tr Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

 İngiliz Siperlerden Türk Siperlerine Bakış 

1156
Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Siperden Periskopla Bakan Bir İngiliz Askeri

N6908463_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

Kapalı Bir İngiliz Siperi

N6908506_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Bir Fransız Siperi 

N6909040_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İngilizlere Yakalanan Kamufle Olmuş Bir Türk Askeri 

N6908613_JPEG_1_1
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İngilizler Tarafından Esir Alınan Türk Askerleri 

N6908457_JPEG_1_1
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Türkler Tarafından Esir Edilen İtilaf Askerleri: Harp Mecmuasından

 PDF Dosyası için tıklayın.   

 

Türk Esire Su Veren İngiliz Askeri

N6908453_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

 Türk Berber ve ANZAC Askeri

turk esir beber
İngilizler tarafından esir edilen bir Türk askeri bir Anzak askerini traş ediyor. Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İngiliz Askerler Gözetiminde Denize Giren Türk Esirleri 

1288
Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İtilaf Bombardımanı Sonrasında Seddülbahir’de  Türk Tabyaları

N6908177_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

N6908185_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Savaş Sırasında Gömülen Türk Şehitlerin Mezarları 

1228
Savaş Sırasında Gömülen Türk Şehitlerin Mezarları. Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Mehmetçiğe Saygı Anıtı: ANZAC Askerini Taşıyan Türk Askeri 

61378101

 

Yaralı İngiliz Askerleri

N6908458_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 Yak bir Sigara!

1315
Yaralı askerin sigarasını yakan İngiliz sıhhıyeci. Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Yaralı Arkadaşını Taşıyan Bir Fransız Askeri

N6909047_JPEG_1_1DM (1)
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

 

İtilaf Kuvvetlerine Ait Bir Atlı Ambülans 

N6908503_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İngiliz Askerlerine Cenaze Töreni

1282
Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Gemi Güvertesinde Cenaze Töreni

N6909115_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 Savaşta Tavuk Kümesi! 

1357
İngiliz askerler tarafından yetiştirilen tavuklar. Kaynak: http://www.kingscollections.org Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

Savaş Arasında Denizde Eğlenen İtilaf Askerleri 

N6908451_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

İtilaf Kuvvetleri Çekilirken 

IWM_HistList_burning_store
İtilaf Kuvvetleri Çanakkale’den çekilirken, savaş gemilerinden Suvla Koyuna açılan taciz ateşi. Kaynak: Australian War Memorial Dijital Arşivi (https://www.awm.gov.au).

 

 

İstanbul’da Çanakkale Zaferini Kutlamak İçin Yapılan Askeri Tören (1915)

N9043717_JPEG_1_1DM
Kaynak: Fransa Milli Kütüphanesi Dijital Arşivi (http://gallica.bnf.fr). Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

 

ÖNEMLİ ŞAHSİYETLER 

Seyit Onbaşı 

Çanakkale Savaşının kuşkusuz en önemli figürlerinden Seyit Onbaşı Harp Mecmuası’nın 2. sayısının kapağında yer almıştır.

PDF formatında asıl ve Latin harflerine çevrilmiş nüsha için tıklayın

 

219

 

Yarbay Mustafa Kemal 

Harp Mecmuasının (4. sayı) kapağını süsleyen bir diğer önemli Çanakkale kahramanı Yarbay Mustafa Kemal. Kireçtepe’de Şehitlik Anıtının önünde.

PDF formatında asıl ve Latin harflerine çevrilmiş nüsha için tıklayın

420567a0_mecmua

 

Otto Liman von Sanders: Çanakkale’de Osmanlı Ordusunu komuta eden Alman General

Otto_Liman_Von_Sanders
Kaynak: Wikipedia Büyük boyutlu resim için üzerine tıklayın.

Arıburun Kuzey Grubu Komutanı Esat Paşa

Esat Paşa  Çanakkale cephesinde kara savaşının kazanılmasında birinci derecede rol oynayan Osmanlı komutanıdır. Aşağıdaki fotoğrafta 1917 yılında Çanakkale Savaş alanını ziyaret eden Alman İmparatoru  2. Wilhelm’e eşlik etmektedir.

Kaiser Wilhelm II. auf Gallipoli
Kaynak: Wikipedia.org

 

Tarih Öğretimi Etkinlikleri İçin Dilsiz Harita Kaynakları

Haritalar tarih öğretiminin olmazsa olmaz öğretim materyallerinden birisidir. Haritalar olmadan tarihsel coğrafyayı öğretmek neredeyse imkansızdır. Tarihsel coğrafyayı öğretmenin en etkili yolu harita çizme gibi öğrenci merkezli öğretim etkinlikleridir. Bunun için öncelikle ihtiyacımız olan şey iyi hazırlanmış bir dilsiz haritadır.

Web ortamı dilsiz haritalarla dolup taşsa da, öğretim konusuna uygun ve görsel kalitesi yüksek dilsiz harita bulmak her zaman kolay değil. Aşağıda nitelikli dilsiz haritalara ulaşabileceğiniz bazı web adreslerini ve bu adreslerden alınmış dilsiz haritaları paylaştım. Umarım öğretim etkinlikleriniz için faydalı olur.

www.d-maps.com

d-maps.com ücretsiz dilsiz harita sağlayan en iyi web sitelerinden birisidir. Dünyanın tüm bölgelerini ve ülkelerini kapsayan oldukça zengin ve kaliteli bir harita arşivi var. Ayrıca tarihi dönemlerle ilgili dilsiz haritalar da mevcut. Haritalar farklı dosya formatlarında (GİF, SVG, PDF, CDR, WMF) indirilebiliyor. Dilsiz haritalarla çalışma yapanların mutlaka uğramaları gereken bir web sitesi.

http://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?ar_a=1

National Geographic tarafından hazırlanan ve harika bir interaktif dünya atlası içeren bu web sitesi, aynı zamanda dilsiz harita hazırlamak için de kullanabilecek güzel bir uygulama. İnteraktif uygulamayla, haritanızda istediğiniz bilgi ve unsurların yer almasına karar verebiliyorsunuz. Arama motorundan bir bölge veya ülkeyi seçtiğinizde tüm bilgileriyle tam bir harita olarak çıkıyor. Daha sonra istediğiniz unsurları haritadan çıkarabiliyorsunuz. Böylece yapmak istediğiniz öğretim etkinliğine ve öğrencilerinizin seviyesine uygun haritalar hazırlayabilirsiniz. Hazırladığınız haritaları PDF veya PNG formatlarında kaydedebiliyorsunuz. Çözünürlüğü oldukça iyi düzeyde. Ayrıca, harita çizme uygulamaları için de araçlar  var. Haritaseverlerin mutlaka bakmaları gereken bir web sitesi.

http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Blank_maps

Wikipedia’nın oldukça geniş bir dilsiz harita arşivi var.  Farklı kişiler tarafından geliştirildiği için haritaların kalite düzeyleri değişken. Çok nitelikli haritaların yanı sıra, vasat kalitede haritalar da mevcut. Tarihi dönemleri ve konuları ele alan dilsiz haritalar da var.

http://www.histgeo.ac-aix-marseille.fr/ancien_site/carto

Dili Fransızca olan bir dilsiz harita sitesi. Sayı olarak çok fazla harita yer almasa da, haritalar nitelikli. Yarı yapılandırılmış haritalar da mevcut.

ÖRNEK HARİTALAR

Türkiye ve Yakın Çevresi 

Turkey 1
Kaynak: http://education.nationalgeographic.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Turkey 2
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Akdeniz ve Çevresi 

meditmax01
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Med
Kaynak: http://awmc.unc.edu

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Osmanlı Devleti’nin en geniş sınırları 

ottomans01
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

ottomans03
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Emeviler Döneminde İslam Devleti 

omeyyades03
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Balkanlar 

balkans01
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Doğu Akdeniz 

meditorient01
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Karadeniz 

mernoire01
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Türkiye ve Yakın Doğu

cuneiforme03
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Asya

asie01
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Asia
Kaynak: http://education.nationalgeographic.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Avrupa

europemax01
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Europe
Kaynak: http://education.nationalgeographic.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

1914’de Avrupa 

europe191406
Kaynak: http://www.d-maps.com

Yüksek çözünürlüklü örneği için tıklayın.

Bilgisayarda Tarih Şeridi Nasıl Yapılır?

Tarih öğretiminde zaman algısı ve kronoloji çok önemlidir. Bir tarihsel olay veya olguyu doğru bir biçimde kavrayabilmek için öncelikle hangi zamanda gerçekleştiğini doğru bir biçimde algılamak gerekir. Bu açıdan kronoloji öğretimi tarih öğretiminin vazgeçilmez bir unsurudur. Ancak kronolojiye boğulmuş bir tarih öğretimi de iyi bir tarih öğretimi değildir. Bu durum hem yoğun bir ansiklopedik bilgi içeriğinin oluşmasına, hem de ezber yönteminin ön plana çıkmasına sebep olur. Dolayısıyla iyi bir kronoloji öğretimi için, öğrencinin öğrenmesi gereken kronolojik bilginin sınırlandırılmış olması ve ayrıca öğretimde ezberleme değil, öğrenci merkezli aktif öğrenme yöntemlerinin kullanılması gerekir.

Tarih Şeridi (veya Zaman Şeridi) kronoloji öğretiminde yaygın olarak kullanılan  öğretim materyallerinden birisidir. Tarih şeridini öğrenci merkezli bir anlayışla kullanmanın en etkili yolu öğrencilerin tarih şeridi hazırlamalarıdır. Türkiye’de tarih şeridi hazırlama etkinlikleri genellikle geleneksel yöntem ve materyallerle (renkli karton, resim, fotoğraf, boyama kalemleri, vs.)  yapılmaktadır. Bu oldukça verimli bir öğrenme etkinliği olsa da, yapılmasının zahmetli ve az da olsa masraflı olması sebebiyle sıklıkla uygulanabilen bir yöntem değildir. Bilgisayar teknolojisi tarih şeridi hazırlama konusunda kolaylık, içerik zenginliği, maliyet gibi bir çok açıdan önemli avantajlar getirmektedir. Öğrencilerin bilgisayar destekli öğretim araçları kullanarak  tarih şeridi hazırlaması bir çok ülkede yaygın olarak kullanılan bir öğretim tekniği haline gelmiştir. Bu amaçla öğretime yönelik spesifik programlar ve web siteleri de hazırlanmıştır.

Tarih ve Sosyal Bilgiler Öğretmenliği programlarındaki derslerimde öğrencilerime tarih şeridi hazırlama etkinliği yaptırmak için uygun (ve ücretsiz) bir program ararken   Office Timeline programını buldum. Office Timeline tarih şeridi öğretim etkinliği hazırlamaya yönelik özel bir program olmasa da, bu iş için son derece elverişli. Program Microsoft Office (PowerPoint) programına eklenerek çalışıyor. Yani, bağımsız bir programdan çok, bir eklenti olduğu söylenebilir.  Dolayısıyla Office Timeline programının çalışması için bilgisayarda MicrosoftOffice (PowerPoint) programının yüklü olması gerekir. Programla PowerPoint sunusu şeklinde zaman şeritleri hazırlanabilir. JPEG ve benzeri resim formatlarına  çevrilebilir. Ayrıca animasyon tarih şeridi de hazırlanabilir. PowerPoint eklentisi olduğu için, hazırlığınız tarih şeridinde PowerPoint’in her türlü özelliğini kullanma imkanınız var. Her yaştan öğrencilerin kolaylıkla kullanabileceği bir program. Kendi derslerimde tarih ve sosyal bilgiler öğretmenliği programında okuyan öğrencilerim programı kolaylıkla kullanarak, tarih şeritleri ürettiler. Lise ve hatta ortaokul seviyesinde de verimli bir biçimde kullanılabileceğine inanıyorum.

Öğrencilerimin hazırladığı tarih şeritlerinden (resim ve animasyon) bazı örnekler:

Kanuni Dönemi Kronolojisi
Kanuni Dönemi Kronolojisi
Türkmenistan'ın Siyasi Tarihi (1991-2014)
Türkmenistan’ın Siyasi Tarihi (1991-2014)

OFFİCE TİMELİNE NASIL KULLANILIR?

Şimdi  Office Timeline’i kullanarak nasıl tarih şeridi yapacağımızı basit bir uygulama üzerinden görelim.

İlk adım olarak,  http://www.officetimeline.com adresinden programın ücretsiz versiyonunu (ücretli versiyonu da var) bilgisayarınıza kurun. Daha sonra, PowerPoint programını açarak, ona eklenen Office Timeline Free sekmesini tıklayın. PowerPoint içerisinde aşağıdaki gibi yeni bir arayüz oluşacaktır.

tr1

Yeni bir zaman şeridi başlatmak için “New” sekmesine tıklayın. Karşınıza farklı şablon (template) seçenekleri çıkacaktır. Bazı şablonlar sadece ücretli versiyonda kullanılabilir.  Şablonlarından beğendiğinizi birisini seçin. Şeridinizi yaparken veya tamamladıktan sonra şablonu değiştirme imkanı  vardır.

Şablonunuzu seçtikten sonra, sıra tarih şeridinde yer alacak tarihler ve açıklamaları girmeye geliyor.  “Milestone” sekmesini tıklayarak şeridinizde yer alacak tarihleri ve açıklamaları girin. Yeni bir tarih eklemek için ekranın sağ üst köşesinde bulunan daire içindeki artı işaretini tıklayın. Tarihleri gün-ay-yıl olarak girmeniz zorunludur. Sadece yılı bilinen olaylar için, ay ve güne herhangi bir tarih yazın. Şerit oluştuktan sonra, slaytın üzerinde tarihin yazıldığı kutucuğa tıklayarak manuel olarak ay ve günü silin. Bu işlemi şeridi tamamen bitirdikten sonra, son işlem olarak yapın. Çünkü gün-ay silindikten sonra işlem yapıldığında, gün-ay geri gelmektedir.

Örnek: 1299’dan 1402’ye Osmanlı kronolojisi için tarih ve açıklamaların girilmesi

tr2

Bilgileri girerken, herbir tarihi gösterecek ok işaretinin rengini seçebilirsiniz. Ayrıca tarihle ilgili açıklamanın şeridin altında mı, yoksa üstünde mi yer alacağına karar verebilirsiniz. Şeridin altında yer almasını istiyorsanız “Below” sekmesini tıklayın. Üstünde yer almasını istiyorsanız herhangi bir şey yapmanıza gerek yoktur. Tarih ve açıklamayı girdikten sonra, sağ alt köşede yer alan yeşil Tamam  işaretini tıklayın. İlk tarihiniz şerit üzerinde görünecektir. Yeni bir tarih eklemek için aynı işlemi baştan tekrarlayın. Tabi ki, tarihleri teker teker girmenize gerek yok. Tüm tarih ve açıklamaları bir kerede girip, şeridinizi oluşturabilirsiniz.

Tarih şeridinizde olayların dışında ve bunlara paralel olarak, dönemleri de göstermek istiyorsanız, “Task” sekmesini kullanabilirsiniz.Burada yine gün-ay-gün şeklinde tarihler belirleyerek, dönemin ilk ve son tarihlerini giriniz. Örneğin, yukarıdaki siyasi olaylara paralel olarak padişahların dönemlerini göstermek için aşağıdaki gibi bilgileri giriyoruz:

tr3

Bu işlemleri yaptıktan sonra, Tamam tuşunu tıkladığınızda şeridiniz oluşacaktır.

tr4

Olayların bir kısmını şeridin altında göstermek için Milestone sekmesinden seçtiğiniz olaylar için Below kutucuğunu tıklayabilirsiniz. Örneğin yukarıdaki şeritteki olayların bazılarını aşağıya alalım.

tr5

PowerPoint üzerinde çalıştığımız için, şeridimizi düzenlemek ve daha da zenginleştirmek için PowerPoint’in sunduğu tüm imkanlardan faydalanılabilir. Başlık, görsel ve açıklama metni ekleyebilirsiniz.  Örneğin:

tr6

Eğer şeridinizde çok sayıda resim kullanmak istiyorsanız, Task uygulamasını (şeridin altındaki dönemleri gösteren bölüm) kullanmayın. Böylece resim için bolca yer açılacaktır.

Tarih şeridinizi tamamlamak için tarihlerdeki gün ve ay rakamlarını silin (tabi ki, eğer tarihlerinizin sadece yıl olarak gösterilmesi gerekiyorsa). Bunun için PowerPoint sunusunda ilgili tarih kutucuğunu tıklayın ve gün-ay rakamlarını silin. Bu arada, isterseniz rakamların rengini de siyah yapabilirsiniz. Orjinalindeki açık mavi pek belirgin bir renk değil.

Örnek Şeridimizin son hali:

tr7

PowerPoint slaytı olarak hazırladığımız tarih şeridini resim dosyası formatında da kaydedebiliriz. Bunu PowerPoint dosyası üzerinden “Dosya” → “Kaydet ve Gönder” → “Dosya Türünü Değiştir” → “PNG” veya “JPEG” → “Farklı Kaydet” şeklinde yapabilirsiniz.

Yaptığımız tarih şeridinde çok sayıda olay yer alıyorsa tek bir slayta sığdırmak zor olabilir. Bu durumda birbirinin devamı iki farklı şerit hazırlayıp, resim dosyası olarak kaydettikten sonra, iki şeridi birleştirme yoluna gidebilirsiniz. Yukarıda verilen iki örnek (Kanuni Dönemi Kronolojisi ve Türkmenistan’ın Siyasi Tarihi) bu şekilde hazırlanmıştır. İki şeridi birleştirmek resim düzenleme programlarından (GİMP vs.)  yararlanabilirsiniz.

Animasyon Tarih Şeridi Hazırlama 

PowerPoint’in 2010 ve üstü versiyonlarını kullanarak yaptığımız tarih şeridini animasyon haline getirebiliriz. Bunun için yaptığımız PowerPoint dosyasının her bir slaytını animasyonun bir karesi olacak şekilde hazırlayın. Haha sonra “Dosya” → “Kaydet ve Gönder” → “Video Oluştur” sekmelerini kullanarak PowerPoint dosyanızı video formatında kaydedin. Ayrıca dosyaya sesli anlatım,  müzik ve görüntü ekleyerek daha canlı bir anlatım sağlayabilirsiniz.

ÖRNEKLER TARİH ŞERDİ ANİMASYONLARI 

Yukarıdaki örneklere ek olarak, Tarih Öğretmenliği ve Sosyal Bilgiler Öğretmenliği bölümlerindeki öğrencilerimin hazırladığı tarih şeritlerini aşağıda paylaşıyorum.

Telefonun Tarihi 

Fatih Sultan Mehmet Dönemi

Soğuk Savaş Dönemi

Arabaların Tarihi

Beşiktaş’ın Efsaneleri 

Cumhuriyet Dönemi Konularının Öğretimi için Birinci El Kaynak: On-line Gazete Arşivleri

 

Yenilikçi ve öğrenci merkezli tarih öğretiminin olmazsa olmazlarından birisi birinci el kaynakların kullanılmasıdır. Dünyadaki eğilime paralel olarak Türkiye’de de bu konu (en azından literatürde ve öğretmen eğitimi ders kitaplarında) gündeme getirilmiştir. Birinci el kaynaklara dayalı tarih öğretiminin temelinde öğrenciyi bir tarihçi gibi çalıştırma düşüncesi yatar. Buna göre, öğrenci hazır bir bilgi kümesinin kendisine aktarılmasıyla değil, tarihçinin kullandığı süreç ve becerileri kullanarak, kaynakları sorgulayarak, karşılaştırarak, analiz ve sentez ederek ve sonuçta kendi tarihsel bilgi ve yorumunu üreterek tarihi öğrenmelidir. Web tabanlı tarih arşivlerinin gelişmesi tarih öğretiminde birinci el kaynakların kullanımı açısından önemli yenilikler getirmiştir. Web ortamının sağladığı; kaynağa ulaşmada kolaylık, düşük maliyet, bol kaynak sunma, metin ve resimlerin yanı sıra sesli ve görüntülü kaynaklar sunma gibi imkânlar bu alanda yeni ufuklar açmıştır.

Birçok ülkede birinci el kaynakların tarih öğretiminde kullanılmasına yönelik web siteleri geliştirilmiştir. Örnek olarak şunları verebiliriz:

ABD

www.archives.gov/education

www.loc.gov/teachers

www.dhr.history.vt.edu

İngiltere

www.nationalarchives.gov.uk/education

www.bl.uk/learning/histcitizen

Fransa

http://classes.bnf.fr

Avustralya

www.naa.gov.au/visit-us/education/resources

Kanada

www.collectionscanada.gc.ca/education/sources

Ülkemizde maalesef henüz bu yönde bir gelişme mevcut değil. Ayrıca, ülkemizde genel kullanıma yönelik olarak hazırlanmış, dört başı mamur bir on-line dijital tarih arşivi de maalesef henüz kurulamamıştır. Bazı kurumlar kendi arşivlerini kısmen on-line erişime sokmuş olsalar da, dünyadaki örneklere bakıldığında yolu henüz başında olduğumuz söylenebilir. Tarih öğretimine yönelik olarak hazırlanmış web sitelerinin yokluğunda, özel ve resmi kurumların web sitelerinde verilen birinci el kaynakları kullanmak gerekiyor. Tarih öğretmenleri bu tür on-line kaynak sitelerini iki şekilde kullanabilir. Birinci olarak, öğretmen kendisi web sitesinden kaynakları seçip alarak, öğretim etkinliklerine yönelik birinci el kaynak paketleri oluşturabilir. İkinci olarak, öğrenciler doğrudan web sitelerinde çalışarak kaynak arama, seçme ve kullanma süreçlerini kendileri gerçekleştirebilirler.  Web sitesinin durumuna (erişim ve kullanım kolaylığı vs.) ve öğrencilerin seviyelerine göre bu iki yoldan birisi kullanılabilir.

Web Tabanlı Gazete Arşivleri Gazetelerin web arşivleri 20. yüzyıl tarihi öğretimi için mükemmel bir birinci el kaynak deposudur. Ülkemizde az da olsa 20. yüzyıl boyunca çıkan gazeteleri arşivleyen web siteleri mevcuttur. Bu web siteleri birinci el kaynaklara dayalı öğretim etkinlikleri ve öğrenci araştırmaları için kullanılabilir. Aşağıda bu web sitelerinden bazı örnekler verilmiştir.

Ankara Üniversitesi Gazete Arşivi

Ankara Üniversitesi tarafından hazırlanan gazete arşivinde Osmanlı son döneminden 1950’e kadar çok sayıda gazetenin dijital kopyalarını bulabilirsiniz. Latin harflerle basılı olan gazeteler doğrudan öğretim materyali olarak kullanılabilir. Erişim açık ve ücretsizdir. Herhangi bir üyeliğe gerek yoktur. Öğrencilerin rahatlıkla kullanabileceği basit bir ara yüze sahiptir. Pdf formatında verilen gazeteler indirilebilmektedir.

URL:  http://gazeteler.ankara.edu.tr/

gazete

Milliyet Gazetesi Arşivi

Milliyet Gazetesinin arşivi 1950-2004 arasındaki gazeteleri içermektedir. Yararlanmak için üye olmak (ücretsiz) gerekiyor. Kullanımı Ankara Üniversitenin arşivine göre biraz daha karmaşık. Ama 1950-2004 arasında kesintisiz olarak tüm sayıları içermesi açısından oldukça kullanışlı bir arşiv. Öğrencilerin bizzat kullanması biraz zor olabilir ama öğretmenler için mükemmel bir kaynak.

URL: http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/

Cumhuriyet Gazetesi Arşivi

Cumhuriyet Gazetesinin 1930’dan günümüze kadar olan sayılarını içermektedir. Ancak ücretsiz değildir.  Erişim için abone olmak veya istenilen gazete nüshası için gerekli bedeli ödemek gerekir.

URL: http://www.cumhuriyetarsivi.com

İnternet Baskısı Arşivleri

1990’lı yılların ortalarından itibaren gazeteler İnternet ortamında yayınlanmaktadır. Yani neredeyse 20 yıllık İnternet baskısı arşivi oluştu. Bu döneme ait konuların öğretiminde bu arşivler kullanılabilir. Aşağıda 1990’lı yıllardan itibaren İnternet baskısı yapan ve arşivleyen (ve tarihe göre arama yapılabilen)  bazı ulusal gazetelerin web adresleri alfabetik sıraya göre verilmiştir:

Hürriyet: 1997’den itibaren: http://hurarsiv.hurriyet.com.tr

Milliyet: 1996’dan itibaren: http://www.milliyet.com.tr/arama.htm

Sabah: 1997’den itibaren: http://www.sabah.com.tr/arsiv

Yeni Şafak: 1999’dan itibaren: http://yenisafak.com.tr/arsiv

Zaman: 1994’ten itibaren: http://www.zaman.com.tr

Bunların dışındaki (özellikle ilk üç örnekte olduğu gibi basılı versiyonların arşivi yapan) bildiğiniz  gazete arşivi web sitelerini yorumlar bölümünden paylaşırsanız sevinirim.

 

Teknolojiyi kullanmak tek başına yeterli mi?

Günümüzde öğretimde teknoloji kullanımı konusunda karşılaştığımız temel sorun teknolojiyi kullanmamak değil, teknolojiyi etkili ve yenilikçi bir biçimde kullanamamaktır. Herkes gibi, öğretmenler de artık kişisel bilgisayar, tablet, akıllı telefon ve Internet gibi araçları yoğun bir biçimde kullanıyor. Bilgi ve iletişim teknolojilerine (BİT) bu aşinalık bunların öğretmenler  tarafından eğitimde kullanımını da olumlu olarak etkiliyor. Sınıfında BİT araçları varsa, öğretmenlerin büyük çoğunluğu bunları bir şekilde kullanmaya çalışıyor.

Ancak hem Türkiye’de, hem de diğer ülkelerde yapılan çalışmalar gösteriyor ki sınıfta teknoloji kullanımı çoğu kez daha iyi ve etkili bir öğretimi doğurmuyor. Çünkü öğretmenler (ve üniversite düzeyinde öğretim üyeleri) teknoloji kullansalar da önceki geleneksel yaklaşım ve yöntemleri büyük ölçüde koruyorlar. Sonuçta BİT kullanımı çoğu kez ders kitabının slayt haline gelip duvara yansımasından öteye geçmiyor. Hatta slaytlar öğretim yaklaşımı açısından ders kitabının da gerisine düşebiliyor.

Bu konuda ilginç bir gözlemim olmuştu. 2008 yılında yaptığım bir araştırma kapsamında lise düzeyinde tarih derslerinde sınıf içi gözlem yaparken, ders kitabı kullanılarak yapılan derslerin, slayt kullanılarak yapılan derslere göre daha öğrenci merkezli olduğunu gözlemlemiştim. Nedeni üzerinde düşününce şunu gördüm: Slaytların büyük çoğunluğu 2007 öncesinden (yani eski program döneminden) kalma ve tamamen geleneksel aktarmacı yaklaşımla hazırlanmış materyallerdi. Yeni program kapsamında hazırlanan ders kitapları ise pek çok eksik yönleri olsa da, öğrenci merkezli etkinliklere daha fazla yer vermekteydi. Dolayısıyla derste bilgisayar ve yansıtıcının kullanılmaması paradoksal bir biçimde daha öğrenci merkezli ve etkili bir öğretimi ortaya çıkarmaktaydı.

BG

Sonuç olarak, bir dersin niteliği belirleyen asıl husus kullanılan teknoloji değil, bu teknolojinin nasıl kullanıldığıdır. Klasik araçlarla yenilikçi ve etkili bir öğretim ortamı oluşturulabileceği gibi, son teknolojinin kullanıldığı bir ders son derece sıkıcı ve etkisiz olabilir. Kullanılan yeni teknoloji yöntemde, içerikte, kullanılan materyalde, öğrencilerin öğrenme süreci içindeki rollerinde kayda değer bir yenilik getirmiyorsa, teknoloji kullanımının daha iyi bir öğretimi sağlamasını beklemek abes olur. Ancak ileri teknolojiyi etkili ve yenilikçi yöntem ve yaklaşımlarla buluşturabilirsek ideal öğretim ortamına biraz daha yaklaşmış oluruz. 

Şöyle bir formül yazabiliriz;

İyi öğretim = İyi öğretmen x (İleri ve uygun teknoloji  + Etkili ve yenilikçi yöntem + Nitelikli  materyal)

(Tabii bir de işin öğrenci boyutu var ama o boyut  formülle ifade edilemeyecek kadar karmaşık!)